İRAN’IN SMA İLACI: BİYOBENZER RİSDİPLAM
İran'ın önde gelen biyoteknoloji şirketlerinden biri olan Zistdaru Danesh ilaç şirketi, spinal musküler atrofi (SMA) tedavisi için kullanılan bir oral ilaç versiyonunu yerli olarak geliştirdiğini ve üretime başladığını duyurdu. Bu ilacın maliyeti, geleneksel ithal tedavilere göre yaklaşık %2 düzeyinde, yani çok daha düşük olarak açıklandı. Bu, hem İranlı aileler hem de gelişmekte olan ülkeler için erişilebilir tedavi fırsatı yaratacağı iddia edilen bir gelişme olarak sunuldu.
SMA, SMN1 genindeki mutasyonlar nedeniyle SMN proteininin eksikliğiyle karakterize ilerleyici nöromüsküler bir hastalıktır. En ağır tip 1 formda bebekler oturamaz, yutamaz veya solunum desteği olmadan yaşayamazlar. Bu hastalık tarihsel olarak tedavi edilemez veya tedaviler yüksek maliyetli olmuştur.
Firma,bu oral SMA ilacını tersine mühendislik ile geliştirdiğini ve yerel FDA benzeri kurumdan onay aldığını açıkladı.. Üretim maliyeti uluslararası muadiline göre yaklaşık %2 düzeyinde. Bildirildiğine göre, tedavi devlet sigortası tarafından büyük ölçüde karşılanıyor. Firmanın iddiasına göre klinik gözlemler, hasta larda gerçek iyileşmeler ve fonksiyonel kazanımlar olduğunu göstermekte.
RİSDİPRAM Roche’un patently Evrysdi isimli ilacının biyo benzeri (ORLİJEN) olarak İranda ve Türkiyede kullanımakta.
. Biyoeşdeğerlik ve Kalite Kontrol Bilgileri Üretici firma Zistdaru Danesh ve İran Gıda ve İlaç İdaresi (IFDA) yetkililerinin açıklamalarına göre:
- Eşdeğerlik İddiası: Firma, Orlijen'in orijinal molekül (Risdiplam) ile farmasötik ve biyolojik olarak eşdeğer olduğunu beyan etmektedir. Yapılan laboratuvar analizlerinde, ilacın saflık derecesi ve etken madde stabilitesinin uluslararası standartlarla uyumlu olduğu belirtilmiştir.
- İran FDA Onayı: Orlijen, İran'ın kendi sağlık otoritesi (IFDA) tarafından gerekli kalite kontrol testlerinden geçerek ruhsatlandırılmıştır. Bu süreç, jenerik veya biyobenzer ilaçlar için gereken "moleküler benzerlik" ve "disolüsyon (çözünme)" testlerini içermektedir.
- Ancak tıbbi açıdan bir ilacın "biyoeşdeğer" kabul edilmesi için kandaki emilim eğrilerinin (AUC ve Cmax değerleri) birebir örtüştüğünü gösteren bağımsız teknik raporların incelenmesi gerekir.
Klinik Çalışmalar ve Etkililik Verileri
Orlijen için uluslararası (FDA veya EMA gibi) kurumlar tarafından kabul edilmiş geniş çaplı Faz 3 klinik çalışma verileri, orijinal ilaç Evrysdi'ninki kadar şeffaf ve erişilebilir değildir. Ancak şu veriler mevcuttur: Firmadan bildirildiğine göre, İranlı doktorlar ve firma yetkilileri, ilacı kullanan yaklaşık 1.500 SMA hastasında "belirgin motor iyileşmeler" gözlemlendiğini rapor etmektedir. Özellikle tedaviye erken başlayan çocuklarda motor fonksiyonların stabil kaldığı veya iyileştiği yönünde vaka bildirimleri bulunmaktadır. Firma, ilacın piyasaya sürülmeden önce İran standartlarına göre etkinlik değerlendirmelerinden geçtiğini ve performansının "uluslararası versiyonla eşdeğer" olduğunu savunmaktadır.
Orlijen hakkında dikkate almanız gereken bazı kritik noktalar şunlardır:
- Yayın Eksikliği: Orijinal Risdiplam'ın (Evrysdi) başarısını kanıtlayan FIREFISH veya SUNFISH gibi devasa ve hakemli (peer-reviewed) yayınlar Orlijen için henüz uluslararası tıp dergilerinde (The Lancet, NEJM vb.) aynı düzeyde bulunmamaktadır.
- Kuzeybatı İran'da (Tabriz çevresi) yapılan ve 2025 başlarında yayımlanan bir çalışmada, aralarında Orlijen kullananların da bulunduğu 15 adölesan ve yetişkin hasta incelenmiştir. Bu çalışmada hastaların üst ekstremite fonksiyonlarında (RULM skoru) anlamlı iyileşmeler gözlemlenmiş ve ilacın genel olarak iyi tolere edildiği rapor edilmiştir.
- Üretici Firma (Zistdaru Danesh) Beyanı: Şirketin AR-GE yetkilileri, ilacın sadece hastalığı durdurmakla kalmadığını, "tamamen felçli olan bir çocuğun tedavi sonrası desteksiz oturmaya başladığını" belirterek klinik iyileşme iddialarını savunmaktadırlar.
- İran Sağlık Bakanlığı Onayı: İlaç, İran'ın kendi otoritesi (IFDA) tarafından orijinal Risdiplam ile biyo-eşdeğer kabul edilerek ruhsatlandırılmıştır. Ancak bu raporlar halka açık birer bilimsel makale olarak değil, kurum içi teknik dosyalar olarak tutulmaktadır. Teknik raporlara göre Orlijen'in moleküler yapısı ve vücuttaki emilim hızı (AUC ve Cmax değerleri), orijinal ilaç Evrysdi ile karşılaştırılmış ve İran standartlarına göre eşdeğer bulunmuştur.
- Zistdaru Danesh İranın en büyük biyoteknoloji tesislerinden birine sahiptir. Ancak ilacın FDA veya EMA gibi batılı otoritelerden henüz bir GMP (İyi Üretim Uygulamaları) onayı yoktur.
- Orlijen üzerine yapılmış, uluslararası tıp dergilerinde (The Lancet, NEJM vb.) yayımlanmış bir Faz 3 klinik çalışması henüz bulunmamaktadır.
ULUSLARARASI KABUL, TESTLER VE ONAY SÜREÇLERİ
1) Klinik Onay ve Regülasyonun Bilimsel Kriterleri
Herhangi bir yeni ilaç veya biyoeşdeğer/benzeri ilacın uluslararası kabulü için gereklilikler genellikle şöyle tanımlanır:
- Faz I-III klinik çalışmalar
- Yeterli farmakokinetik (PK) ve farmakodinamik (PD) veriler
- Güvenlik ve etkinlik verisi (AUC, C_max vb.)
- Uluslararası kabul gören otoritelerden (EMA, FDA, PMDA, WHO) onay
- GMP ve kalite standartlarına uygun üretim
Bu süreçler, ilacın etkin ve güvenli olduğunun kanıtlanmasını şart koşar.
Yerel Onay, Uluslararası Onay Demek Değildir!
Haber kaynakları, ilacın İran’ın FDA benzeri kurumundan onay aldığını belirtse de bu, otomatik olarak EMA, FDA veya WHO tarafından kabul edildiği anlamına gelmez.
Uluslararası kabuller için: FAZ III çok merkezli, randomize klinik çalışmalar, karşılaştırmalı etkinlik verisi ve uUluslararası onay süreçlerinden geçmiş ürün bilgisi gerekir.
Açık kaynaklardaki bilgilere göre, Orlijen ile ilgili bilimsel yayın veya uluslararası referanslı klinik çalışma detayları bilinmemektedir. Uluslararası değerlendiriciler sadece tersine mühendislik ile yeniden üretimi değil, aynı zamanda bilimsel kanıt, klinik veri ve kalite/çoğaltılmış üretim standardını da ister.
Orlijen Farmasötik Form: Firma açıklamalarına göre ürün (oral) çözeltisi veya toz formunda sunulan oral preparat olarak piyasaya verilmiş. Bu da genellikle etken maddenin çözeltide veya şurup olarak verilebileceğini gösterir. Roche’un Evrysdi’si ise hem likit hem tablet formunda kullanılmaktadır.
Risdiplam gibi kompleks moleküllerde impürite profili ve genotoksik safsızlık riski temel meselelerdendir. Aynı molekül olsa bile, farklı proses, farklı safsızlık demektir. Bu nedenle düzenleyici kalite dosyasının omurgası CMC (Chemistry, Manufacturing and Control) dir. Basitçe söylemek gerekirse CMC, bir ilacın ne olduğu, nasıl üretildiği ve her partide aynı kalitede olup olmadığının bilimsel kanıtıdır ve ruhsat müracaatında mutlak bulunmalıdır. İran FDA’i bu ilaca ruhsat verdiyse: CTD Modül 3 (Kalite/CMC): etkin madde/ürün spesifikasyonları, safsızlıklar, stabilite, proses kontrolleri, mikrobiyoloji vb., Modül 5 (Klinik/PK): Referans ürüne karşı biyoeşdeğerlik/PK köprüleme veya güçlü bir bilimsel gerekçe ve GMP uygunluğu: üretim yerinin denetlenebilirliği gösterilmiş olmalıdır ve bu bilgiler kamuya açıklanmalıdır.
Fiyat: İran'da Orlijen'in bir şişe (sıvı formda ağızdan alınan) fiyatı yaklaşık 24.000.000 Toman (yani 240 milyon İran Riyali) civarındadır (yaklaşık 350-450 dolar). Orijinal ilaç olan Evrysdi'nin küresel satış fiyatının şişe başına 10.000 - 15.000 USD arasında olduğu düşünülürse, Orlijen yaklaşık %3-4 fiyatına satılmaktadır. Evrysdi'nin (60 mg toz içeren şişe) Türkiye'deki perakende satış fiyatı yaklaşık 285.000 TL ile 315.000 TL (6.600-7.300 dolar) arasında değişmektedir. SSK tarafından ücretsiz olarah hastalara temin edilmektedir.
TÜRKİYEDE DURUM:
Türkiye'de SMA ilaçlarının SGK kapsamına alınma süreci çok sancılı geçtiği için, Orlijen gibi ucuz muadiller bir "alternatif pazar" yaratmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin kendi ilaç ruhsatlandırma ve geri ödeme politikaları üzerinde bir hasta baskısı (patient advocacy) oluşturmaktadır. Buna ilaç politikası perspektifinden bakıldığında; kontrolsüz yollarla giren bir ilaçta yan etki takibi (farmakovijilans) yapılamaz. Bu da devletlerin "halk sağlığını koruma" görevi ile "ilaç maliyetini düşürme" hedefi arasında bir ikilem yaratır.
Haberlerde Türkiye’nin bu ilaçtan önemli miktarda ithalat yaptığı ve bölgesel bir tedarik ilişkisi bulunduğu belirtilmektedir. Bu, Türkiye-İran arasında sağlık ürünleri ticaretinde stratejik bağların kurulduğuna işaret eder. Türkiye'de Orlijen resmi olarak satılmamaktadır, ancak SMA'lı çocuk aileleri arasında sosyal medyada sıkça konuşulmaktadır. Bazı aileler, orijinal ilacın (Evrysdi) Türkiye'de karşılanma zorlukları veya yüksek maliyeti nedeniyle bu ilaca İran üzerinden ulaşmaya çalışmaktadır. Doktorlar, bu ilacın "soğuk zincir" kurallarına uygun getirilip getirilmediği ve içeriğinin her seride aynı standartta olup olmadığı konusunda endişelerini dile getirmektedir.
İlaç Türkiyeye daha çok kurye ağı ile girmektedir. İran'daki fiyatının (yaklaşık $400) orijinal ilaca ($10.000+) kıyasla çok düşük olması, bir "kurye pazarı" yaratmıştır. İlaçlar genellikle şahsi valizlerde veya sınır kapılarından bireysel geçişlerle getirilmektedir. Bu durum, Türkiye'deki ailelerin ilaca ulaşmasını sağlasa da, devletin kontrolü dışındaki bir karaborsa oluşmasına neden olmaktadır. İlacın İran'daki eczane fiyatı ile Türkiye'de son kullanıcıya ulaşan fiyatı arasında ciddi farklar oluşabilmektedir. Kurye ücretleri, risk primi ve aracı karları eklendiğinde fiyatın Türkiye'de $1.000 ve üzerine çıktığı gözlemlenmektedir.
Biyobenzer ilaçlar teorik olarak orijinaliyle aynı etkiyi yapmayı vaat etse de, "kaçak" veya "bireysel" yollarla getirilen ilaçlarda şu riskler bulunur: Risdiplam etken maddeli ilaçlar (sıvı form) belirli bir ısı aralığında (soğuk zincir)korunmalıdır. Kayıt dışı yollarla, bir yolcu valizinde getirilen ilacın soğuk zincirinin kırılması, ilacın etkisizleşmesine veya toksik hale gelmesine neden olabilir. Denetimsiz getirilen ilaçların içeriğinin sahte olma riski vardır. Doktor gözetimi ve reçetesi olmadan kullanılan bu tür ağır tedaviler, karaciğer fonksiyonları gibi birçok organ üzerinde yan etki yaratabilir.
YERLİ SMA İLACI
Türkiye'de yerli SMA ilacının üretimi için Polifarma İlaç. Şirketi, TÜSEB (Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı) ortaklığı ile Tekirdağ'ın Ergene ilçesinde kurduğu devasa "AR-GE Hammadde ve İlaç Üretim Merkezi" ile bu süreci yürütmektedir.Üretilecek olan ilaç, dünyada "Spinraza" markasıyla bilinen ilacın yerli eşdeğeri (biyobenzeri) olacaktır. Etken Madde: Nusinersen Sodyum. Bu etken maddenin sentezi Türkiye'de tamamlanmıştır. Sağlık Bakanlığı'nın açıklamalarına göre seri üretimin 2026 yılının ilk yarısında başlaması planlanmaktadır.