TÜRKİYE'DE GLP-1 BENZERİ PİYASAYA ÇIKABİLİR Mİ?

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

Semaglutidin (Ozempic, Wegovy, Rybelsus) temel molekül patenti 20 Mart 2026'da doldu. Hindistan'da jenerikler aynı günlerde eczanelere girdi [1]; Kanada ilk jeneriği 28 Nisan 2026'da onayladı [2]. Türkiye de korumanın 2026'da sona erdiği ülkeler arasında sayılıyor [3, 4]. Buna karşın Ekim 2026 itibarıyla Türkiye'de satışa sunulduğu duyurulmuş bir semaglutid jeneriği yok.

Kısa cevap şudur: evet, hukuken çıkabilir; molekül patenti artık engel değildir. Fakat "çıkabilir" ile "çıktı" arasında dört kapı durmaktadır: Türkiye'de geçerli olabilecek ikincil patentler, kalem tedariki, ruhsat süreci ve lansman anındaki ihtiyati tedbir riski. Bu yazı bu kapıları sırayla incelemektedir.

Önce bir düzeltme

18 Mart 2026 tarihli "Ozempic-Wegovy Patent Bitti!" yazımızda, Türkiye'de korumanın 2030-2031'e kadar süreceği ve patent sürerken jenerik ürünün ruhsat alamayacağı belirtilmişti [5]. İki ifade de düzeltilmelidir. 2031 tarihi Avrupa Birliği ülkelerindeki ek koruma belgesinden (SPC) kaynaklanır [6]; Türkiye'de böyle bir belge yoktur ve temel patent 20 yılın sonunda, Mart 2026'da bitmiştir. Ayrıca Türkiye'de patent sürerken de ruhsat başvurusu yapılabilir ve ruhsat alınabilir; patentin engellediği şey ruhsat değil, koruma süresi içindeki ticari satıştır [7]. Hindistan'daki bitiş tarihi de 24 değil 20 Mart'tır [1].

Türkiye'nin hukuki zemini: dört özellik

Ek koruma belgesi yok. Türkiye Avrupa Patent Sözleşmesi'ne taraftır; Avrupa patentleri Türkiye'de geçerli kılınabilir. Ancak AB'deki SPC ve ABD'deki patent süresi uzatması Türk hukukunda bulunmaz. Semaglutidin Türkiye'de AB'den beş yıl önce serbest kalmasının nedeni budur.

Bolar istisnası var ve geniş yorumlanıyor. Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 85/3(c) maddesi, ilaçların ruhsatlandırılmasını ve bunun için gerekli test ve deneyleri patent hakkının kapsamı dışında tutar. Fikri ve sınai haklar mahkemelerinin bu istisnayı geniş yorumladığı; ruhsat, satış izni, hatta geri ödeme listesine giriş aşamalarında bile delil tespiti ve tedbir taleplerini reddettiği bildirilmektedir [7]. Bu istisna Türkiye'ye özgü değildir; adını ABD'deki Roche v. Bolar davasından alır ve ABD hukukunda da vardır.

Patent ile ruhsat arasında bağlantı yok. ABD'deki Orange Book listesi ve otomatik 30 aylık bekleme benzeri bir düzenek Türkiye'de bulunmaz. TİTCK patent durumunu incelemez. Uyuşmazlık mahkemede, çoğu kez ürün piyasaya çıkarken çözülür. Bu durum jenerik firmaya hız, patent sahibine ise son dakika tedbir talebi imkânı verir.

Veri imtiyazı engel görünmüyor. Türkiye'de veri imtiyazı, Gümrük Birliği alanındaki ilk ruhsat tarihinden başlayarak altı yıldır. Ozempic'in AB ruhsatı 2018 başında verildiğine göre bu sürenin 2024'te dolmuş olması gerekir.

Patent katmanları: hangisi ayakta, hangisi düştü?

Bir ilacı tek bir patent değil, üst üste binmiş bir patent kümesi korur. Yayımlanmış bir analize göre Novo Nordisk'in semaglutid portföyü 20'den fazla patent ailesinden ve 28 ülkede 220 patentten oluşmakta, koruma 2033'e kadar uzanmaktadır [17]. Aşağıdaki tablo, Avrupa patentleri üzerinden başlıca katmanları özetler. Tablo Avrupa'daki durumu gösterir; bir Avrupa patentinin Türkiye'de hüküm doğurması, Türkiye'de geçerli kılınmış ve yıllık ücretlerinin ödenmiş olmasına bağlıdır. Bunun kaydı TÜRKPATENT sicilindedir.

EPO: Avrupa Patent Ofisi. SNAC: oral emilimi artıran yardımcı madde (sodyum N-[8-(2-hidroksibenzoil)amino]kaprilat).

İkincil patentler: Avrupa'daki kararlar Türkiye'ye nasıl yansır?

Avrupa Patent Ofisi'ndeki itiraz sürecinde verilen iptal kararı, patentin belirlenmiş bütün ülkelerde baştan itibaren hükümsüz sayılması sonucunu doğurur; Türkiye bu ülkelerden biridir. Bu nedenle EP 2 866 825'in düşmesi doğrudan Türkiye'yi de ilgilendirir. Bu patent, obezite tedavisinde haftada en az 0,7 mg semaglutid kullanımını belirli bir formülasyonla koruyordu. Temyiz Kurulu, önceki tekniğin semaglutidin obezitede kullanılabileceğini ve örtüşen bir doz aralığını zaten öğrettiği sonucuna vardı; ticari başarı buluş basamağının kanıtı sayılmadı [8, 9].

Buna karşılık Birleşik Patent Mahkemesi (UPC) kararları Türkiye'yi bağlamaz. Sandoz'un diyabette 1 mg doz patentine karşı açtığı dava [10] kazanılsa bile, patent Türkiye'de geçerli kılınmışsa Türk mahkemelerinde ayrı bir hükümsüzlük davası gerekir.

Patent sahibinin dava eğilimi konusunda iki gösterge vardır. Novo Nordisk, Avrupa'da temel patentine dayanarak Ekim 2025'te 26 ihtiyati tedbir kararı almıştır [6]. Hindistan'da ise molekül patentinin bittiği hafta, bu kez formülasyon patentlerine dayanan yeni davalar açmıştır; mahkeme jeneriklerin satışını tedbirle durdurmamış, ihlal saptanırsa üretim ve satışın mümkün olmayacağını kayda geçirmiştir [14, 15]. Türkiye'de benzer bir tablo beklenmelidir: ilk jenerikler büyük olasılıkla dava gölgesinde piyasaya çıkacaktır.

Kanada örneği de öğreticidir. Orada koruma, süre dolduğu için değil, Novo Nordisk temel patentin yıllık ücretini ödemediği için düşmüştür [2]. Türkiye'deki ikincil patentlerde de sorulacak ilk soru budur: sicilde yaşıyorlar mı?

Cihaz: patentten çok tedarik sorunu

Kalem patentleri ilk bakışta en uzun ömürlü engel gibi görünür. Ancak Ozempic için listelenen cihaz patentlerinin çoğu semaglutide özgü değildir; doz sınırlama, doz sonu geri bildirimi, tetikleme gibi mekanizmaları korur [16]. Jenerik üretici orijinal kalemi kopyalamak zorunda değildir; farklı mekanizmalı, patent ihlali oluşturmayan bir kalemle bu engelin çevresinden dolaşabilir.

Asıl darboğaz tedariktir. IQVIA'ya göre jenerik firmaların çoğu kalemi kendisi üretmemektedir; enjektabl üründe kalem, etkin maddeden daha büyük bir maliyet kalemidir ve birçok firma kalem ihtiyacından kaçınmak için flakon ve oral formlara yönelmektedir [4]. Türkiye'de yerli kalem üretim kapasitesinin sınırlı olduğu düşünülürse, başvuruların önemli bir bölümü ithal kalem ve ithal etkin maddeye dayanacaktır.

Cihazın ruhsat boyutu da vardır. Kartuş ve kalem bütünleşik bir üründür; doz doğruluğu, enjeksiyon kuvveti ve kullanım hatası riskine ilişkin veri gerekir. Haftalık, basamaklı doz artırımı yapılan bir ilaçta kalemden kaleme kullanım farkı, hasta güvenliği açısından biyoeşdeğerlik kadar önemlidir.

Ruhsat dosyası: kılavuz ne diyor?

Semaglutid 31 amino asitli, yağ asidi zinciri eklenmiş bir peptiddir. Orijinal ürün rekombinant yolla üretilir; jeneriklerin çoğu ise kimyasal sentezle. IQVIA, Türkiye'nin Avrupa İlaç Ajansı uygulamasına yakın durduğunu ve sentetik ürünü jenerik, rekombinant ürünü biyobenzer olarak değerlendirmesinin beklendiğini belirtmektedir [4].

Sınıflandırma ne olursa olsun, dosyanın bilimsel yükü küçük moleküllü bir jenerikten ağırdır: peptidle ilişkili safsızlıkların karşılaştırmalı profili, agregasyon ve immünojenisite riski değerlendirilmelidir. Brezilya bu verileri açıkça istemekte, Hindistan yerel Faz III çalışması aramaktadır [4, 22].

Bu ayrım Türkiye'de belirleyicidir, çünkü iki yolun klinik yükü farklıdır. Biyobenzer Tıbbi Ürünler Hakkında Kılavuz, rekombinant DNA kaynaklı proteinler ve türevlerine odaklanır; biyolojik ürünü "biyolojik bir kaynakta üretilen ya da biyolojik bir kaynaktan saflaştırılan" etkin madde olarak tanımlar [23]. Rekombinant semaglutid bu kapsama girer: klinik öncesi veriler, karşılaştırmalı farmakokinetik ve farmakodinamik çalışma ve uygulamada çoğu kez karşılaştırmalı bir etkililik ve güvenlilik çalışması beklenir. Kimyasal sentezle üretilen semaglutid ise bu tanımın dışında kalıyor görünmektedir; kılavuz sentetik peptidleri ne açıkça kapsar ne de dışlar.

Kılavuzun lafzı, yaygın kanının aksine, Faz III çalışmasını mutlak bir şart olarak yazmaz. Etkililik çalışması "gerekli görülmesi halinde" istenir; fizikokimyasal ve biyolojik benzerlik ile farmakokinetik ve farmakodinamik profil yeterince güçlüyse doğrulayıcı klinik çalışmadan muaf olunabileceği belirtilir. Ancak aynı metin, safsızlık profilinde veya yardımcı maddelerde farklılık bulunduğunda bu muafiyetin uygulanamayacağını da söyler [23]. Peptidlerde tartışmanın düğümlendiği yer tam da safsızlık profili ve immünojenisitedir; kılavuz harfiyen uygulanırsa bu ürünlerde karşılaştırmalı klinik çalışma beklenir. IQVIA da Türkiye'deki Faz III gerekliliklerinin gecikmelere katkıda bulunduğunu bildirmektedir [4].

Kâğıt üzerindeki kılavuz, uygulamadaki TİTCK

Buraya kadar anlatılan, kılavuzun ne dediğidir. Uygulamanın ne olacağı ayrı bir sorudur ve bu konuda değerlendirmemiz kılavuz metninden de IQVIA'nın beklentisinden de farklıdır.

Değerlendirmemiz şudur: TİTCK, yönetmelik ve kılavuzları uygulamada genellikle başvuru sahibi firmaların lehine esnek yorumlamaktadır. Bu sitede daha önce ayrıntılı biçimde incelendiği üzere, naproksen ve kodein içeren sabit doz kombinasyonu, kombinasyon düzeyinde biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışması yapılmadan ruhsat alabilmiştir [25]; biyoeşdeğerlik ve biyomuafiyet kararlarının başvuru sahibinin sunduğu dosyaya dayandığı, Kurumun bu verileri kendi laboratuvarında doğrulamadığı da gösterilmiştir [26]. Melatonin ürünlerinde birbirinin neredeyse aynısı farmakokinetik metinlerle verilen ruhsatlar aynı yaklaşımın bir başka belgelenmiş örneğidir [27]. Bu geçmiş karşısında, TİTCK'nın semaglutid dosyalarında Faz III etkililik çalışması istemesini beklemiyoruz. Kılavuzdaki "gerekli görülmesi halinde" ifadesi bu esnekliğe zaten kapı açmaktadır [23].

Bu bir öngörüdür, belgelenmiş bir karar değildir. Sınanamamasının nedeni de yapısaldır: TİTCK, Avrupa İlaç Ajansı'nın kamuya açık değerlendirme raporlarına benzer bir belge yayımlamamaktadır; bir jeneriğin hangi verilerle ruhsat aldığını dışarıdan görmek mümkün değildir [24].

Öngörü doğru çıkarsa iki sonucu olur. Birincisi, klinik çalışma yükü Türkiye'de gerçek bir engel olmaktan çıkar ve jeneriklerin gelişi hızlanır. İkincisi, hasta güvenliği açısından asıl soru açıkta kalır: haftalık uygulanan, yıllarca kullanılacak bir peptidde safsızlık profili ve immünojenisite, klinik veri olmadan nasıl değerlendirilmiştir? Jeneriğin çıkması iyi haberdir; hangi kanıtla çıktığının bilinmemesi değildir.

Liraglutid dersi ve diğer GLP-1 ilaçları

Liraglutid (Victoza, Saxenda). Molekül patenti bütün ülkelerde sona ermiştir [19]. AB'de ilk jenerik Haziran 2024'te, ABD'de Aralık 2024'te onaylanmıştır [20]. Buna rağmen Türkiye'de ruhsatlı bir liraglutid jeneriği yoktur. Patent engeli kalkmış, daha eski bir GLP-1 peptidinde bile jeneriğin gelmemiş olması, engelin patent olmadığını gösterir. Ruhsat koşullarının da ağır olmadığı düşünülürse geriye etkin madde ve kalem tedariki ile ticari tercih kalır: günlük enjeksiyon gerektiren, pazarı haftalık semaglutide kaymış bir ürün için yatırım yapılmamış olabilir. Semaglutid için "kapıda" denilen dalgayı değerlendirirken bu örnek akılda tutulmalıdır.

Oral semaglutid (Rybelsus). Tablet patentleri Avrupa'da iptal edilmiştir, fakat SNAC içeren bileşim patenti temyizden de geçmiştir ve 2031'e kadar yürürlüktedir [13]. Enjektabl jenerik 2026-2027 gündemindeyken, oral jeneriğin patent engeli daha uzundur.

Tirzepatid (Mounjaro). Yeni bir moleküldür; bildiğimiz kadarıyla temel patent koruması 2030'ların ortasına kadar sürer. Türkiye'de jeneriği yakın gündemde değildir.

Ne zaman ve hangi fiyatla?

TİTCK, ruhsat süreci başlayan beşeri tıbbi ürünlerin etkin madde listesini her ayın ilk haftasında yayımlamaktadır; 5 Ekim 2026 tarihli liste yayımdadır [18]. Sektörde paylaşılan bilgiye göre bu listede semaglutid için 26 başvuru bulunmaktadır. Sayı dikkatli okunmalıdır: 26 başvuru 26 firma demek değildir; farklı dozlar ve farmasötik formlar ayrı sayılır. Karşılaştırma için: Brezilya'da düzenleyici kurum 17 ürünü incelediğini açıklamıştır (15 sentetik, 2 rekombinant) [4]; Kanada'da ilk onay sırasında sekiz başvuru daha inceleme altındaydı [2].

Bu tablo karşısında üç senaryo mümkündür:

• Hızlı giriş (2026 sonu, 2027 başı): Sentetik etkin maddeye ve hazır bir kaleme sahip birkaç firma, ikincil patent riskini üstlenerek piyasaya çıkar. TİTCK Faz III çalışması istemezse en olası senaryo budur.
• Davalı giriş: Patent sahibi formülasyon veya doz patentlerine dayanarak ihtiyati tedbir ister. Türkiye'de tedbir kararları bilirkişi incelemesine bağlıdır ve sonucu öngörmek güçtür. Jenerik piyasada kalır veya geçici olarak çekilir.
• Gecikmeli giriş (2027-2028): Üretim yeri denetimi, kalem tedariki veya (beklemediğimiz halde) ek klinik veri talebi nedeniyle ruhsatlar aşamalı gelir.

Fiyat konusunda beklentiyi düşük tutmak gerekir. IQVIA'nın öngörüsüne göre Türkiye'de jenerikler başlangıçta geri ödemeye başvurmayacak, cepten ödeme pazarında fiyatlar ilk aşamada orijinale yakın olacak, rekabet arttıkça düşecektir [21]. Hindistan'da yüzde 90'a varan fiyat düşüşü görülmüştür [4]; bunu onlarca üreticinin aynı anda piyasaya girmesi sağlamıştır.

Sonuç

Türkiye'de semaglutid jeneriğinin önünde artık molekül patenti yoktur; ek koruma belgesinin bulunmaması ve Bolar istisnasının geniş uygulanması Türkiye'yi kâğıt üzerinde en elverişli pazarlardan biri yapmaktadır. Avrupa'da obezite doz patentinin iptali de Wegovy jeneriğinin yolunu açmıştır. Geriye kalan engeller hukuktan çok sanayiyle ilgilidir: etkin madde ve kalem tedariki, üretim denetimi ve lansman anındaki dava riski. Klinik çalışma yükünün Türkiye'de gerçek bir engel olacağını düşünmüyoruz; TİTCK'nın uygulaması bu yönde değildir. Bu durum jeneriğin gelişini hızlandırır, fakat hangi kanıtla ruhsat verildiği sorusunu da cevapsız bırakır. Jenerik çıkabilir; ne zaman ve hangi fiyatla çıkacağını ise patent takviminden çok bu üç kalem belirleyecektir. Asıl takip edilmesi gereken belge de basın açıklamaları değil, TÜRKPATENT sicili ile TİTCK'nın aylık listesidir.

Kaynaklar

1. Business Today. India's weight loss drug moment: what happens when semaglutide goes generic. 20 Mart 2026. https://www.businesstoday.in/amp/industry/pharma/story/indias-weight-loss-drug-moment-what-happens-when-semaglutide-goes-generic-521612-2026-03-20

2. Health Canada. Canada becomes the first G7 country to approve a generic version of semaglutide. 28 Nisan 2026. https://www.canada.ca/en/health-canada/news/2026/04/canada-becomes-the-first-g7-country-to-approve-a-generic-version-of-semaglutide.html ; Drug Discovery and Development, 13 Mayıs 2026. https://www.drugdiscoverytrends.com/canada-approves-generic-semaglutide-from-dr-reddys-a-g7-first-enabled-by-novo-nordisks-lapsed-cad250-patent/

3. Chemical & Engineering News. Looming GLP-1 drug patent expirations draw generics firms. Aralık 2025. https://cen.acs.org/pharmaceuticals/Looming-GLP-1-drug-patent/103/web/2025/12

4. IQVIA. Your Questions Answered: Off-patent Semaglutide in 2026. 7 Nisan 2026. https://www.iqvia.com/locations/emea/blogs/2026/04/your-questions-answered-off-patent-semaglutide-in-2026

5. Tulunay FC. Ozempic-Wegovy Patent Bitti! Klinik Farmakoloji Dosyası, 18 Mart 2026. https://klinikfarmakoloji.com/editorden/ozempic-wegovy-patent-bitti

6. HT World. Changes in the Ozempic patent landscape. https://www.htworld.co.uk/?p=47771

7. Gün + Partners. Current Practice of Bolar Exemption in Turkish Patent Law. https://gun.av.tr/insights/updates/current-practice-of-bolar-exemption-in-turkish-patent-law

8. EPO Temyiz Kurulu. T 1701/22, Obesity treatment with semaglutide / Novo Nordisk. 16 Ocak 2025. https://legacy.epo.org/law-practice/case-law-appeals/recent/t221701eu1.html

9. JUVE Patent. EPO revokes another Novo Nordisk patent behind Ozempic and Wegovy drugs. https://www.juve-patent.com/cases/epo-revokes-another-novo-nordisk-patent-behind-ozempic-and-wegovy-drugs/

10. Novo Nordisk A/S. Form 6-K, 2026 ilk yarıyıl finansal raporu (Unified Patent Court Semaglutide Patent Litigation). https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/0000353278/000035327826000023/caq22026.htm

11. JUVE Patent. EPO upholds Novo Nordisk semaglutide patent. https://www.juve-patent.com/cases/epo-upholds-novo-nordisk-semaglutide-patent-ozempic-wegovy/

12. GreyB IPverse. EP3474820, Glp-1 Compositions And Uses Thereof: itiraz kayıtları. https://ipverse.greyb.com/patents/EP3474820

13. EPO Temyiz Kurulu. T 1404/21 (EP 2 651 398), 26 Haziran 2024. https://www.epo.org/boards-of-appeal/decisions/pdf/t211404eu1.pdf

14. ip fray. Another semaglutide generic enters India as Novo Nordisk patent expires, no injunction issues. Mart 2026. https://ipfray.com/another-semaglutide-generic-enters-india-as-novo-nordisk-patent-expires-delhi-high-court-denies-injunction/

15. Novo Nordisk A/S. Form 6-K, 2026 birinci çeyrek finansal raporu (Semaglutide patent infringement litigation, India). https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/0000353278/000035327826000018/caq12026.htm

16. Markman Advisors. What is the patent landscape for Novo Nordisk's semaglutide products, Ozempic, Wegovy and Rybelsus? 7 Şubat 2025. https://www.markmanadvisors.com/blog/2025/2/7/what-is-the-patent-landscape-for-novo-nordisks-semaglutide-products-ozempic-wegovy-and-rybelsus

17. The Limbic. Generic semaglutide could cost just $40 a year. 23 Temmuz 2026 (Obesity dergisindeki analizin özeti). https://thelimbic.com/?p=20708711

18. TİTCK. Etkin Madde Listesi (5.10.2026 tarihi itibarıyla ruhsat süreci başlayan beşeri tıbbi ürünlere ait etkin madde listesi). https://www.titck.gov.tr/dinamikmodul/108

19. Novo Nordisk A/S. Form 20-F, 2024 (Patent situation of key Diabetes and Obesity care products). https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/353278/000162828025003920/nvo-20241231.htm

20. Pearce IP. Biocon Receives EU Approval for Generic Liraglutide. 24 Aralık 2024. https://pearceip.law/2024/12/24/biocon-receives-eu-approval-for-generic-liraglutide ; NBC News. FDA approves generic version of Victoza. Aralık 2024. https://www.nbcnews.com/health/health-news/generic-glp-1-drug-fda-approves-version-liraglutide-diabetes-drug-rela-rcna185249

21. IQVIA. Off-patent semaglutide in 2026: the next revolution in anti-obesity medications. Temmuz 2025. https://www.iqvia.com/locations/emea/blogs/2025/07/off-patent-semaglutide

22. Outlook Business. Sun Pharma Gets DCGI Nod For Generic Weight-Loss Drug Amid Patent Fight With Novo Nordisk. https://www.outlookbusiness.com/corporate/sun-pharma-gets-dcgi-nod-for-generic-weight-loss-drug-amid-patent-fight-with-novo-nordisk

23. T.C. Sağlık Bakanlığı. Biyobenzer Tıbbi Ürünlere İlişkin Kılavuz (07.08.2008 tarihli ve 5285 sayılı Olur). https://www.tisd.org.tr/mevzuatDetay.aspx?set_id=79 ; TİTCK. Biyobenzer Tıbbi Ürünler Hakkında Kılavuz (madde 2, 4, 7, 20, 21). https://www.biopharma.org.tr/static/files/docs/Biyobenzer%20K%C4%B1lavuzu_c25fed2f-d042-4622-84ec-93c0b135c1cf.pdf

24. Tulunay FC. Biyobenzer Ürünlerde Klinik Araştırmalar. Klinik Farmakoloji Dosyası, 27 Eylül 2026. https://klinikfarmakoloji.com/aci-ilac/biyobenzer-urunlerde-klinik-arastirmalar

25. Tulunay FC. İlaçta Kalite! Klinik Farmakoloji Dosyası, 7 Ocak 2026. https://klinikfarmakoloji.com/aci-ilac/ilacta-kalite

26. Tulunay FC. Türkiye'de Biyoeşdeğerlik. Klinik Farmakoloji Dosyası, 9 Temmuz 2026. https://klinikfarmakoloji.com/aci-ilac/turkiyede-biyoesdegerlik

27. Tulunay FC. Copy Paste Ruhsatlar ve TİTCK. Klinik Farmakoloji Dosyası, 19 Ağustos 2026. https://klinikfarmakoloji.com/aci-ilac/copy-paste-ruhsatlar-ve-titck

Not: Bu yazının hazırlanmasında AI desteği alınmıştır.